1. HITZ-ZAKUA: arabera, alderatuta, bereizten, diharduen, erosotasunen, erabiliz, eragin, hegaztien, hazkuntzan, izatera, jarraituz, ondoen, ugaztun, ulertezinak, zein, zehatzik.
_____________________________________________
Laponiarrak Europako lau estatuko (Norvegia, Suedia, Finlandia eta Kola penintsula errusiarra) lurralde artierretan barreiaturik bizi dira. Gutxi gora-behera, laponiarrak 40.000 dira, eta antzinako ohituren eta gaur egungo zibilizazioak eskaintzen dituen alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein tentaldiaren erdian bizi dira.

Laponia, muga fisiko alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein gabe, erliebe uhindutako lurra da. Iparraldean tundra da nagusi, eta Hegoaldean, konifero eta urki basoak. Aspaldidanik arrantza eta, batez ere, elur-orein taldeen zaintzan alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein laponiar herri nomada apurka-apurka ohitura sedentarioak hartuz doa, nekazaritzan eta abeltzaintzan arituz. Hala ere, herri honek interes handia sortzen du oraindik antropologoengan.

Euren ezaugarri etnikoak direla eta, laponiarrak argi eta garbi alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein dira inguruko finlandiar eta eskandinaviarrengandik. Laponiarra txiki samarra da, adatsa gaztain kolorekoa du, larruazal pigmentatua, masailalbo-hezur irtenak, apur bat arbendol itxurako begiak, eta hankak labur samarrak gorputzaren altuerarekin alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein.

Laponiarrak, bizi diren lekuaren alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, hiru taldetan sailka daitezke: mendiko laponiarrak, basoetakoak eta itsasertzekoak.

Mendiko laponiarrak nomadak dira eta elur-orein taldeen zaintzan eta alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein aritzen dira. Leku batetik bestera ibiltzen dira elur-oreinen migrazioari alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein . Urrienak izan arren, eurek eutsi diete alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein antzinako kulturari eta bizikerari.

Basoetako laponiarrek urtaroek agindutako bizimodu erdi-nomada daukate, eta ibaien ibilguak edo lakuak alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein mugitzen dira arrantza egiteko eta elur-orein basatiak ehizatzeko. Elur-oreinez baliatzen dira jateko alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein garraiorako.

Itsasertzeko laponiarrak guztiz sedentarioak dira. Elur-orein, itsas-alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, balio handiko larrua duten animalia eta alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein ehizan ibiltzen dira. Batzuetan, hezitutako elur-orein talde txikiak dituzte. Nekazariak dira eta arrantzan lortutako produktuak salerosten dituzte.

Talde guztiek ugrofinlandiar familiakoa den laponieraren bederatzi dialektoetako batean hitz egiten dute. Dialekto horiek, askotan elkarren artean alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, Baltikoko hizkuntza komun batetik bide datoz, baina azken mendeetan inguruko hizkuntzek alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein handia izan dute. Horrek gaur egungo laponiar gehienak elebidunak alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein eraman ditu, beraien laponiar dialektoz eta bizi diren estatuko hizkuntza ofizialez mintzatzen baitira.
________________________________________________
2. HITZ-ZAKUA: antzekoak, babesteko, berokuntza, beraz, estaltzen, erditzear, erabilgarri, euren buruari, inguratuta, janzkeraren, jota, joan-etorri, urki, sortuz
________________________________________________

ELUR-OREINEN MIGRAZIOA

Udaberriaren erdian, maiatzean beranduen alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, elur-orein taldeak udako bazkalekuetara joaten dira. Laponia barruko lurraldeetatik Iparraldeko itsasertzeraino 200 kilometrotik gora egiten dituzte. Elur-orein taldeek, segitu behar duten bidea beraien kabuz bilatzen dute, alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein dauden emeek bultzatuta ekiten diote migrazioari.
Izan ere, emeek leku babestuak bilatzen dituzte erditzeko. alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, emeak ibiltzen hasten direnean, taldeko gainerakoek jarraitu egiten diete.

Latitude horietan, bazkalekurik onenak Ipar Itsasoko kostaldeko fiordoetan daude, Golkoko korronte epelak bainatzen baititu. Hala ere, maiatzetik irailera arte besterik ez dira alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein udazkeneko elurra gogortu egiten baita, metro bateko lodiera duen izotz geruza alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein. Orduan, iraila eta urria bitartean, laponiarrak eta elur-orein taldeak barrualdera joaten dira berriz.

alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein horietan, laponiar nomadek "kota" izeneko denda konikoa erabiltzen dute. Denda hori alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein adarrezko egituraz eta goian zulo bat duen oihal iragazkaitzat osaturik dago. Beheko sua erdialdean, hamabi harriz alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein, kokatzen da (neguan harri horiek leku batetik bestera eramaten dituzte).

Laponiar alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein elementurik bereziena brusa handi bat da, urdina, grisa edo beltza, lurraldearen arabera. Brusa handi hori sorbaldak alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein dituen beste oihal zati batekin osatzen da. Gizonezkoen brusa lepo garai batez erremataturik dago. Eztainuzko edo zilarrezko inkrustazioak dituen gerriko zabala ere janzten dute, sastagaia beti aldean eramateko. Emakumezkoek blusa luzeagoak erabiltzen dituzte, bordatuekin. Gizonezkoen eta emakumezkoen prakak oso alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein dira.

Laponiarrek, alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein "sami" (gizaki) deitzen diote. Gaurko zibilizazioak eskaintzen dizkien erosotasunek (lera motoredunak, elur-orein taldeak zaintzeko helikopteroak, alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein zentraldun etxeak, eta abar) betiko bizikerari sakonki erasan diote. Laponiarren kultura alderatutaantzekoakaraberababestekoBerazbereiztenberokuntzadiharduenerabilgarrierabilizeraginerditzearerosotasunenestaltzeneuren buruarihazkuntzanhegaztieninguratutaizaterajanzkerarenjarraituzJoan-etorrijotaondoensortuzugaztunulertezinakurkizehatzikzein asmoz, Eskandinaviako estatuek, Finlandiarekin batera, 1973an Laponiar Institutua sortu zuten.