Laponia,
lurralde magikoa. Jesus Aparicio

Hutsuneak bete.

Hutsuneak bete ondoren, "erantzuna egiaztatu" botoia sakatu ea ondo egin duzun ikusteko.Pista bat ere eska dezakezu!
1. HITZ-ZAKUA: arabera, alderatuta, bereizten, diharduen, erosotasunen, erabiliz, eragin, hegaztien, hazkuntzan, izatera, jarraituz, ondoen, ugaztun, ulertezinak, zein, zehatzik.
_____________________________________________
Laponiarrak Europako lau estatuko (Norvegia, Suedia, Finlandia eta Kola penintsula errusiarra) lurralde artierretan barreiaturik bizi dira. Gutxi gora-behera, laponiarrak 40.000 dira, eta antzinako ohituren eta gaur egungo zibilizazioak eskaintzen dituen tentaldiaren erdian bizi dira.

Laponia, muga fisiko gabe, erliebe uhindutako lurra da. Iparraldean tundra da nagusi, eta Hegoaldean, konifero eta urki basoak. Aspaldidanik arrantza eta, batez ere, elur-orein taldeen zaintzan laponiar herri nomada apurka-apurka ohitura sedentarioak hartuz doa, nekazaritzan eta abeltzaintzan arituz. Hala ere, herri honek interes handia sortzen du oraindik antropologoengan.

Euren ezaugarri etnikoak direla eta, laponiarrak argi eta garbi dira inguruko finlandiar eta eskandinaviarrengandik. Laponiarra txiki samarra da, adatsa gaztain kolorekoa du, larruazal pigmentatua, masailalbo-hezur irtenak, apur bat arbendol itxurako begiak, eta hankak labur samarrak gorputzaren altuerarekin .

Laponiarrak, bizi diren lekuaren , hiru taldetan sailka daitezke: mendiko laponiarrak, basoetakoak eta itsasertzekoak.

Mendiko laponiarrak nomadak dira eta elur-orein taldeen zaintzan eta aritzen dira. Leku batetik bestera ibiltzen dira elur-oreinen migrazioari . Urrienak izan arren, eurek eutsi diete antzinako kulturari eta bizikerari.

Basoetako laponiarrek urtaroek agindutako bizimodu erdi-nomada daukate, eta ibaien ibilguak edo lakuak mugitzen dira arrantza egiteko eta elur-orein basatiak ehizatzeko. Elur-oreinez baliatzen dira jateko garraiorako.

Itsasertzeko laponiarrak guztiz sedentarioak dira. Elur-orein, itsas-, balio handiko larrua duten animalia eta ehizan ibiltzen dira. Batzuetan, hezitutako elur-orein talde txikiak dituzte. Nekazariak dira eta arrantzan lortutako produktuak salerosten dituzte.

Talde guztiek ugrofinlandiar familiakoa den laponieraren bederatzi dialektoetako batean hitz egiten dute. Dialekto horiek, askotan elkarren artean , Baltikoko hizkuntza komun batetik bide datoz, baina azken mendeetan inguruko hizkuntzek handia izan dute. Horrek gaur egungo laponiar gehienak elebidunak eraman ditu, beraien laponiar dialektoz eta bizi diren estatuko hizkuntza ofizialez mintzatzen baitira.
________________________________________________
2. HITZ-ZAKUA: antzekoak, babesteko, berokuntza, beraz, estaltzen, erditzear, erabilgarri, euren buruari, inguratuta, janzkeraren, jota, joan-etorri, urki, sortuz
________________________________________________

ELUR-OREINEN MIGRAZIOA

Udaberriaren erdian, maiatzean beranduen , elur-orein taldeak udako bazkalekuetara joaten dira. Laponia barruko lurraldeetatik Iparraldeko itsasertzeraino 200 kilometrotik gora egiten dituzte. Elur-orein taldeek, segitu behar duten bidea beraien kabuz bilatzen dute, dauden emeek bultzatuta ekiten diote migrazioari.
Izan ere, emeek leku babestuak bilatzen dituzte erditzeko. , emeak ibiltzen hasten direnean, taldeko gainerakoek jarraitu egiten diete.

Latitude horietan, bazkalekurik onenak Ipar Itsasoko kostaldeko fiordoetan daude, Golkoko korronte epelak bainatzen baititu. Hala ere, maiatzetik irailera arte besterik ez dira udazkeneko elurra gogortu egiten baita, metro bateko lodiera duen izotz geruza . Orduan, iraila eta urria bitartean, laponiarrak eta elur-orein taldeak barrualdera joaten dira berriz.

horietan, laponiar nomadek "kota" izeneko denda konikoa erabiltzen dute. Denda hori adarrezko egituraz eta goian zulo bat duen oihal iragazkaitzat osaturik dago. Beheko sua erdialdean, hamabi harriz , kokatzen da (neguan harri horiek leku batetik bestera eramaten dituzte).

Laponiar elementurik bereziena brusa handi bat da, urdina, grisa edo beltza, lurraldearen arabera. Brusa handi hori sorbaldak dituen beste oihal zati batekin osatzen da. Gizonezkoen brusa lepo garai batez erremataturik dago. Eztainuzko edo zilarrezko inkrustazioak dituen gerriko zabala ere janzten dute, sastagaia beti aldean eramateko. Emakumezkoek blusa luzeagoak erabiltzen dituzte, bordatuekin. Gizonezkoen eta emakumezkoen prakak oso dira.

Laponiarrek, "sami" (gizaki) deitzen diote. Gaurko zibilizazioak eskaintzen dizkien erosotasunek (lera motoredunak, elur-orein taldeak zaintzeko helikopteroak, zentraldun etxeak, eta abar) betiko bizikerari sakonki erasan diote. Laponiarren kultura asmoz, Eskandinaviako estatuek, Finlandiarekin batera, 1973an Laponiar Institutua sortu zuten.